Teksa njëra palë, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, pretendon se negociatat për t’i dhënë fund luftës janë në zhvillim dhe produktive, pala tjetër, Irani, i mohon kategorikisht ato. Në këto rrethana, lind pyetja thelbësore: kujt duhet t’i besohet?

Mbetet e paqartë se çfarë po ndodh realisht në prapaskenë. A është paqja në Gjirin Persik afër, apo palët po përgatiten për një konflikt të gjatë e të kushtueshëm, i cili pritet të mbajë të larta çmimet e energjisë dhe të ndikojë ekonominë globale gjatë muajve në vijim?

Burime diplomatike sugjerojnë se mesazhet mes Uashingtonit dhe Teheranit po transmetohen, por në mënyrë indirekte, përmes ndërmjetësve si Pakistani, i cili gëzon marrëdhënie të mira me të dyja qeveritë. Megjithatë, kjo nuk përbën “negociata” në kuptimin klasik, çka mund të shpjegojë edhe mohimin e prerë të një zëdhënësi ushtarak iranian.

Ekzistojnë kanale komunikimi, por një marrëveshje duket ende e largët. Situata i ngjan ngërçit në përpjekjet për t’i dhënë fund luftës Rusi–Ukrainë: të dyja palët shprehen se duan përfundimin e konfliktit, por vetëm sipas kushteve të tyre, të cilat mbeten larg njëra-tjetrës.

Çfarë kërkojnë SHBA dhe Izraeli

Në fillim të konfliktit, më 28 shkurt, në Uashington dhe Jerusalem kishte pritshmëri të larta se epërsia ushtarake e SHBA-së dhe Izraelit do të çonte në rrëzimin e regjimit iranian. Në të kundërt, synohej që Irani, i dobësuar ekonomikisht, të detyrohej të pranonte paqen sipas kushteve amerikane.

Kjo nuk ka ndodhur. Përkundrazi, mbijetesa e përditshme e regjimit iranian duket se e ka forcuar atë politikisht.

Një plan amerikan me 15 pika, i publikuar nga media izraelite, përfshin kërkesa si: ndalimin e programit bërthamor iranian, ndërprerjen e programit të raketave balistike, përfundimin e mbështetjes për grupet aleate në rajon, si Houthit në Jemen dhe Hezbollahu në Liban.

Në këmbim, Iranit do t’i ofrohej lehtësim sanksionesh dhe një rol i përbashkët në kontrollin e Ngushticës së Hormuzit.

Çfarë kërkon Irani

Teherani e ka hedhur poshtë këtë plan, duke e cilësuar si “të tepruar”. Në vend të tij, media shtetërore iraniane ka paraqitur pesë kushte për përfundimin e luftës, ndër të cilat: pagesa e dëmshpërblimeve të luftës, njohja ndërkombëtare e të drejtës sovrane të Iranit mbi Ngushticën e Hormuzit, garanci për mos-sulmim në të ardhmen.

Këto kërkesa konsiderohen të papranueshme për SHBA-në dhe aleatët arabë të Gjirit.

Irani argumenton se, si vendi më i madh në rajon dhe me vijën bregdetare më të gjatë në Gjirin Persik, duhet të rikthejë rolin e “policit të Gjirit”, një rol që e kishte para Revolucionit Islamik të vitit 1979.

Gjithashtu, Teherani kërkon largimin e Flotës së 5-të të Marinës amerikane nga rajoni dhe synon të bëhet fuqia kryesore ushtarake në Gjirin Persik, me mbështetjen e Rusisë, Kinës dhe Koresë së Veriut.

Autoritetet iraniane shprehin mungesë besimi ndaj SHBA-së, duke theksuar se negociatat e mëparshme – në vitin 2025 dhe në shkurt të këtij viti – përfunduan me tërheqjen e Uashingtonit dhe nisjen e sulmeve ushtarake.

Nga ana tjetër, kritikët e Iranit pretendojnë se Teherani nuk kishte asnjëherë synim real për të hequr dorë nga programet dhe politikat që, sipas tyre, kërcënojnë stabilitetin rajonal.

Qëndrimi i vendeve arabe të Gjirit

Vendet arabe të Gjirit e kanë pritur me shqetësim përshkallëzimin e konfliktit. Edhe pse nuk kishin marrëdhënie të ngushta me regjimin iranian, ato kishin arritur një ekuilibër të brishtë para shpërthimit të luftës.

Sot, këto vende shohin me shqetësim se ndërhyrja amerikane nuk arriti të rrëzojë regjimin në Teheran, ndërsa Irani, megjithëse i goditur, ka reaguar me sulme me dronë dhe raketa ndaj fqinjëve.

Sipas vlerësimeve strategjike, Irani është aktualisht në një pozitë më të fortë se një muaj më parë, pasi ka arritur të vendosë kontroll de facto mbi Ngushticën e Hormuzit, një nyje kyçe për tregtinë globale të energjisë.

Kjo i jep Teheranit një ndikim të madh në tregjet ndërkombëtare dhe rrit presionin ndaj administratës së presidentit amerikan Donald Trump për t’i dhënë fund konfliktit.

Opsionet dhe rreziqet për SHBA-të

Dërgimi i rreth 5 mijë marinsave amerikanë dhe trupave ajrore në rajon mund të shtojë presionin ndaj Iranit, por njëkohësisht rrit rrezikun e përfshirjes më të thellë në konflikt.

Opsionet për vendosjen e tyre përfshijnë:

terminalin e eksportit të naftës në Ishullin Kharg,

brigjet iraniane në provincën Hormuzgan,

ose Ngushticën Bab el-Mandeb, në hyrje të Detit të Kuq.

Megjithatë, çdo operacion tokësor rrit gjasat për humbje njerëzore, të papëlqyera nga opinioni publik amerikan, dhe mund ta zhysë SHBA-të në një konflikt që shumë e cilësojnë si “luftë zgjedhjeje”.

Perspektiva

Mbijetesa e regjimit iranian duket se ka forcuar pozicionin dhe kërkesat e tij. Teherani beson se koha dhe gjeografia janë në anën e tij.

Në të njëjtën kohë, sa më shumë që Uashingtoni deklaron publikisht se Irani është i gatshëm për marrëveshje, aq më pak i prirur duket Teherani për të bërë kompromise. Në këto kushte, një marrëveshje paqeje mbetet e pasigurt dhe e largët.

/tvklan.al