Shtetet e Gjirit e kanë lënë pas dore Evropën si aktorë qendrorë në përpjekjet e SHBA-ve për të siguruar një marrëveshje të re bërthamore me Iranin, një përmbysje e fortë rolesh një dekadë pasi ato u lanë mënjanë dhe u frustruan nga një marrëveshje e mëparshme historike me Teheranin.
Pjesërisht, ky ndryshim nënvizon se si ndjekja e politikës së tij “Amerika e Para” nga Presidenti i SHBA-ve, Donald Trump, dhe margjinalizimi i aleatëve tradicionalë evropianë, ka krijuar hapësirë për fuqitë e mesme në Gjirin dhe gjetkë që të përpiqen të ndikojnë në politikën e jashtme të Amerikës.
Ndërsa administrata Obama u angazhua në një proces shumëpalësh që përfshinte Mbretërinë e Bashkuar, Gjermaninë, Francën, Rusinë dhe Kinën për marrëveshjen e vitit 2015, e njohur me akronimin e saj JCPOA, Trump në fakt po shtyn për një marrëveshje dypalëshe me republikën islamike, duke kërkuar një marrëveshje të shpejtë dhe duke kërcënuar me veprime ushtarake nëse diplomacia dështon.
Por ndryshimi pasqyron gjithashtu një ulje të theksuar të tensioneve midis fuqive të Gjirit – Arabisë Saudite dhe Emirateve të Bashkuara Arabe – dhe Iranit. Shtetet sunite, të cilat për dekada e kanë parë republikën shiite si një rivale armiqësore dhe destabilizuese, janë përpjekur të ulin tensionet me Teheranin dhe të shmangin një shpërthim tjetër konflikti në Lindjen e Mesme.
Si pasojë, Riadi dhe Abu Dhabi kanë kaluar nga të qenit ndër mbështetësit më të zëshëm të vendimit të Trump për të braktisur JCPOA-në në vitin 2018 dhe për të ushtruar “presion maksimal” ndaj Iranit, në mbështetjen publike të përpjekjeve diplomatike për të zgjidhur ngërçin bërthamor midis Teheranit dhe perëndimit.
Kjo do të thotë që shtetet e Gjirit po shfrytëzojnë lidhjet e tyre me Trump për të vepruar si kundërpesha të rëndësishme ndaj kryeministrit izraelit Benjamin Netanyahu, i cili po lobon për veprime ushtarake.
Ali Vaez, një ekspert për Iranin në Crisis Group, tha se mbështetja e Gjirit ishte një “ndryshues loje” për shkak të ndikimit të tyre në Uashington.
“Në mandatin e tij të parë, Trump kishte Netanyahun dhe MBS [Princi i Kurorës Saudite Mohammed bin Salman] që këshillonin kundër një marrëveshjeje me Iranin”, tha Vaez. “Tani ai ka Arabinë Saudite që e nxit atë të arrijë një marrëveshje me Iranin, dhe MBS është më me ndikim se Netanyahu, kështu që është shumë e rëndësishme”.
Bisedimet indirekte midis administratës Trump dhe Iranit janë lehtësuar nga Omani, i cili ka mbajtur prej kohësh marrëdhënie të mira me Teheranin dhe është përpjekur të pozicionohet si një fuqi neutrale në Lindjen e Mesme.
Muscat-i priti bisedime sekrete SHBA-Iran midis Teheranit dhe administratës Obama në fillim të vitit 2013 përpara se negociatat të bëheshin publike dhe të zhvendoseshin në Gjenevë dhe Vjenë.
Këtë herë, përpjekjet e Omanit po mbështeten nga Katari, një komb i vogël që pret bazën më të madhe ushtarake të Uashingtonit në rajon dhe mban lidhje të forta me Iranin.
Ministri i jashtëm iranian Abbas Araghchi u takua me kryeministrin e Katarit Sheikh Mohammed bin Abdulrahman al-Thani në ditët para udhëtimit të Trump në Gjirin Persik muajin e kaluar.
Doha, e përdorur shpesh si një kanal për mesazhe midis Uashingtonit dhe Teheranit, më pas priti Presidentin iranian Masoud Pezeshkian menjëherë pasi presidenti amerikan u largua.
Çështja kryesore është se Arabia Saudite – e cila rivendosi marrëdhëniet me Iranin në vitin 2023 pas një ndërprerjeje gjashtëvjeçare – i ka shtuar peshën e saj përpjekjes së Gjirit për paqe.
Në prill, Princi Mohammed dërgoi vëllanë e tij dhe ministrin e mbrojtjes, Princin Khalid bin Salman, në Iran për bisedime me zyrtarë të lartë, përfshirë udhëheqësin suprem Ajatollah Ali Khamenei.
Vizita më e lartë e një anëtari mbretëror saudit në republikë në dekada, kishte për qëllim të nënvizonte mbështetjen e Riadit për një marrëveshje midis Iranit dhe SHBA-ve.
Një zyrtar saudit tha se mesazhi për udhëheqësit e Iranit ishte se mbretëria dëshironte të mbante dialogun me republikën dhe nuk do të ishte pjesë e ndonjë veprimi armiqësor. Gjithashtu, ai i kërkoi Teheranit të arrinte një marrëveshje me Trump-in, shtoi zyrtari.
Frika e Gjirit është se nëse diplomacia dështon dhe SHBA-të dhe Izraeli nisin sulme kundër Iranit, kjo do të shkaktonte një luftë në të cilën Teherani mund të hakmerret duke sulmuar naftën dhe infrastrukturën tjetër në të gjithë rajonin, qoftë drejtpërdrejt ose përmes përfaqësuesve – siç ndodhi në vitin 2019.
“Ne nuk duam që një keqkuptim të fillojë një luftë midis Iranit dhe SHBA-së,” tha zyrtari saudit.
Emiratet e Bashkuara Arabe, të cilat Trump i zgjodhi si korrier për t’i dërguar një letër Khameneit këtë vit, kanë bërë komente të ngjashme.
Pasi Araghchi u takua me homologun e tij emiratian, Sheikh Abdullah bin Zayed, muajin e kaluar, Emiratet e Bashkuara Arabe thanë se dyshja diskutoi rëndësinë e negociatave bërthamore “në konsolidimin e themeleve të sigurisë dhe stabilitetit në rajon”.
Është një kontrast i theksuar me frustrimet e udhëheqësve sauditë dhe të Emirateve të Bashkuara Arabe me ish-presidentin Barack Obama, i cili i zemëroi ata duke mos i angazhuar më shumë gjatë negociatave të JCPOA-s, as duke iu drejtuar shqetësimeve të tyre në lidhje me programin raketor të Iranit dhe mbështetjen për milicitë rajonalë.
Ndërkohë, Irani dëshiron që shtetet e Gjirit të jenë “integrale në procesin e negociatave, për t’u siguruar që nuk do të jenë prishës të fatit dhe sepse do të jenë garantuesit e kësaj marrëveshjeje ekonomikisht, nëse jo politikisht”, tha Sanam Vakil, drejtoreshë e programit të Lindjes së Mesme në Chatham House.
Shtetet e Gjirit gjithashtu mund të kenë një rol nëse bisedimet kanë sukses, pasi diskutimet përfshijnë mundësinë e krijimit të një konsorciumi, i cili do të përfshinte SHBA-në dhe shtetet rajonale, për të zhvilluar objekte për pasurimin e uraniumit në nivel të ulët.
Ideja shihet si një kompromis i mundshëm për të kapërcyer hendekun midis këmbënguljes së Iranit se ka të drejtë të pasurojë uraniumin dhe kërkesës publike të Trump që Teherani të çmontojë programin e tij.
“Konsorciumi mund të krijojë një situatë ku mund t’i lidhësh vendet rajonale së bashku në një sipërmarrje rajonale në një mënyrë që nuk ka precedent”, tha Vaez.
Emiratet e Bashkuara Arabe, për shembull, tashmë kanë një central bërthamor, por kanë rënë dakord me SHBA-të të heqin dorë nga pasurimi vendas, ndërsa Arabia Saudite dëshiron të zhvillojë programin e vet dhe të pasurojë uraniumin brenda vendit.
Në dallim nga shtetet e Gjirit, qeveritë evropiane, të cilat janë pjesë integrale e negociatave të JCPOA-s, duken të margjinalizuara.
Zyrtarët evropianë kanë zhvilluar disa raunde bisedimesh të nivelit të ulët me homologët iranianë që nga shtatori, por diplomatët evropianë pranuan se përfshirja e tyre në negociatat SHBA-Iran ishte e kufizuar.
Tensionet kanë qenë gjithashtu në rritje për disa vite midis shteteve evropiane dhe Iranit. Teherani fajëson evropianët, të cilët kundërshtuan vendimin e Trump për të braktisur marrëveshjen, se nuk kanë bërë më shumë për të siguruar që republika të merrte përfitimet ekonomike të JCPOA-s pasi SHBA-të u tërhoqën nga marrëveshja.
Ndërkohë, evropianët janë gjithnjë e më të shqetësuar për përparimet agresive bërthamore të Iranit dhe kanë kërcënuar të shkaktojnë një të ashtuquajtur proces rikthimi këtë vit që do të rivendoste sanksionet e OKB-së nëse aktivitetet e Iranit nuk frenohen.
Një diplomat perëndimor në Teheran paralajmëroi se nëse bisedimet dështojnë, Trump mund t’i përdorë ata si një “kurban” dhe t’i bëjë presion mbi ta që të aktivizojnë mekanizmin e rikthimit.
“Evropianët janë shumë të margjinalizuar”, tha Vakil. “Kjo është pikërisht ajo ku ata nuk duan të jenë, ata nuk janë në dhomë, nuk diskutojnë çështjet e tyre dhe janë të mbyllur në një cep për shkak të rikthimit. Është skenari më i keq i mundshëm për ta”./tvklan.al












Botërori 2026 
