Zëri që përgjigjet në smartphone është i shkrimtarit të madh rus të periudhës së realizmit letrar, Lev Tolstoi, ndërsa rigjallërimi i zërit të tij përmes teknologjisë më të fundit po shënon një nga kapërcimet më magjepsëse dhe, njëkohësisht, më surreale në ndërthurjen e trashëgimisë kulturore me inteligjencën artificiale.

Në zemër të Moskës, në zyrat e gjigantit rus të teknologjisë “Jandeks”, por edhe në muzeun-pronë të shkrimtarit në Jasnaja Poljana, një projekt novator po sjell në jetë një nga mendjet më të ndritura të njerëzimit. Ky projekt ambicioz nuk synon thjesht të riprodhojë një timbër zanor të vjetër, por të ndërtojë një kopje digjitale të mënyrës së të menduarit të autorit të kryeveprave si “Lufta dhe Paqja” dhe “Ana Karenina”.

Në një kohë kur Shtetet e Bashkuara dhe Kina po kryesojnë garën globale të inteligjencës artificiale me hapa galopantë dhe investime marramendëse, Rusia po përpiqet të mos mbetet pas, duke shfrytëzuar pasurinë e saj të jashtëzakonshme letrare dhe kulturore për të treguar muskujt e saj teknologjikë.

Për të kuptuar se si ka lindur ky zë digjital, duhet të kthehemi pas në kohë, në vitin 1908, në pronën e qetë të Tolstoit në Jasnaja Poljana. Atje, shkrimtari i madh pati përdorur një fonograf të posaçëm, të dërguar atij personalisht nga shpikësi i madh amerikan Thomas Edison. Ky aparat, i pajisur me cilindra dylli dhe pjesë të shënuara me etiketa si “Recorder” dhe “Reproducer”, u përdor gjerësisht nga shkrimtari për të diktuar letrat dhe mendimet e tij. Për dekada me radhë, këto regjistrime të vjetra e të gërvishtura mbetën relikte të heshtura në arkivat e muzeut, të dëgjueshme vetëm përmes gjilpërave mekanike që gërvishtnin brazdat e dyllit.

Sot, inxhinierët e “Jandeks” kanë marrë këto regjistrime historike, kanë izoluar fragmentet më të pastra dhe i kanë përdorur ato për të trajnuar një rrjet neural të avancuar përmes sistemit të sintezës së të folurit. Rezultati është tronditës në saktësinë e tij: kur përdoruesit hapin aplikacionin e asistentit AI të Jandeks, “Alice”, dhe bëjnë pyetje, zëri që u përgjigjet nuk është një gjenerator mekanik, por zëri i ngjirur, karakteristik dhe plot intonacion i vetë Lev Tolstoit.

Dmitry Masyuk, drejtor ekzekutiv i Kërkimit dhe Inteligjencës Artificiale në Jandeks, shpjegon se ideja lindi nga dëshira për të kuptuar më mirë karakteristikat personale, ngjyrën e zërit dhe shpirtin e figurave të mëdha kulturore.

“Ne testuam modelin si me stafin e Fondacionit Leo Tolstoy, ashtu edhe me pasardhësit e shkrimtarit, për t’u siguruar që zëri të ishte sa më pranë origjinalit”, shprehet Masyuk.

Për më tepër, ky asistent nuk flet kuturu; duke u mbështetur në korpusin e gjerë të veprave letrare dhe ditarëve të shkrimtarit, ai përgjigjet ekskluzivisht me fjalët dhe mendimet e Tolstoit.

Në një demonstrim përpara gazetarëve, kur u pyet se si duhet përballuar një detyrë e vështirë, zëri digjital i Tolstoit u përgjigj me qetësi: “Mos u nxito të shkruash. Lexo më shumë, mendo dhe shëno vetëm ato mendime që mund të shprehen shkurt dhe qartë”.

Por ambicia e këtij projekti shkon shumë larg kufijve të një bisede të thjeshtë me zë. Ky është vetëm hapi i parë drejt një plani madhor që lidhet me 200-vjetorin e lindjes së shkrimtarit, i cili do të festohet në vitin 2028. Qëllimi afatgjatë është krijimi i një “agjenti të plotë të inteligjencës artificiale” që nuk do të mjaftohet thjesht me citime të gatshme, por do të jetë i aftë të aplikojë arsyetimin, filozofinë dhe botëkuptimin e Tolstoit ndaj pyetjeve dhe sfidave të reja të botës moderne, duke krijuar një dialog të vërtetë me përdoruesit.

Në këtë sipërmarrje, teknologjia po gërshetohet ngushtë me punën titanike të muzeut. Fjokla Tolstoja, stër-stërmbesa e shkrimtarit dhe drejtoresha e departamentit “Tolstoi Digital” në Muzeun Shtetëror të Lev Tolstoit, po udhëheq një proces masiv digjitalizimi.

Arkivi i shkrimtarit përmban më shumë se dy milionë dokumente të shkruara me dorë, ditarë personalë, shënime mbi besimin, dashurinë, moralin dhe kuptimin e jetës. “Ne jemi duke u përpjekur të ndërtojmë diçka si një ‘institut digjital të trurit’”, thotë ajo me entuziazëm.

“Truri i një mendimtari të madh, i shndërruar në një agjent që mund të bashkëbisedojë me ne ashtu siç do të bënte vetë Tolstoi”.

Për ta, puna me trashëgiminë e Tolstoit në epokën digjitale është një sfidë sa magjepsëse, aq edhe komplekse, pasi idetë, metaforat dhe imazhet e mëdha letrare nuk futen lehtësisht në sistemin binar të zerove dhe njësheve. Megjithatë, puna po ecën me ritme të shpejta, duke konfirmuar se Rusia po kërkon të pozicionohet fuqishëm në hartën e zhvillimeve të avancuara të AI-së, duke shfrytëzuar armën e saj më të fortë: historinë dhe kulturën e saj të jashtëzakonshme.

Ironikisht, lind pyetja se si do ta priste vetë Lev Tolstoi ringjalljen e tij përmes kodeve kompjuterike dhe rrjeteve neurale. Shkrimtari i madh, i cili në vitet e tij të pjekurisë hoqi dorë nga luksi, veshi rrobat e thjeshta të fshatarit dhe punoi tokën me drapër, shpesh shprehte dyshime të thella nëse përparimi i shpejtë teknologjik dhe industrial i epokës së tij po i sillte vërtet dobi njeriut të thjeshtë apo thjesht po e largonte atë nga natyra dhe shpirtërorja.

Nëse do të kishte mundësi të dëgjonte zërin e tij të sintetizuar nga një telefon inteligjent, ndoshta do të reflektonte me skepticizmin e tij karakteristik mbi këtë formë të re të “pavdekësisë”.

Por për botën moderne, ky projekt mbetet një dritare e jashtëzakonshme: një mundësi unike për të dëgjuar nga afër pulsin e një prej mendjeve më të mëdha të njerëzimit, të sjellë në jetë përmes fuqisë së algoritmeve të shekullit XXI.

/tvklan.al